1397/11/04 پنج شنبه

نیمه شعبان سالروزولادت حضرت ولي عصرمهدي موعود (عج) بر عموم مسلمين جهان مبارك باد......قال الكاظم عليه السلام: يُغيبُ عن أبصار الناس شَخصُهُ و لايُعيبُ عن قُلوب‌المؤمنين ذِكره؛ او (حضرت مهدي عجل‌الله‌تعالي‌فرجه الشريف) از ديده مردم پنهان مي‌شود، ولي يادش در دلهاي مؤمنين هيچگاه فراموش نمي‌شود

  
 

تاريخ نشر: 9/8/1390

مبحث: مقالات تخصصي

نويسنده: administrator

منبع:

مطالعات: 1498

بازگشت >>
نظرسنجي: ( 1 راي) 
  آثار روانشناسی اعتقاد به حکومت مصلح
خلاصه:

نویسندگان: مهرداد کلانتری (استادیار روانشناسی دانشگاه اصفهان)
علی نوروزی (مدرس حوزه علمیه اصفهان)
حسنعلی بختیارنصرآبادی (استاد یار علوم تربیتی دانشگاه اصفهان)
ویرایش: دکتر داود میرزائی مقدم

چکیده
شواهد موجود نشان می‌دهند که مطالعات مذهبی در روانشناسی در سطح جهانی موضوعی جدی و اساسی است. همگام با توجهی که در کشورهای پیشرفته به نقش دین بر بهداشت روان می‌شود باید توجه داشت که فرهنگ و تمدن اسلامی سخن‌های فراوانی در این زمینه برای گفتن دارد. این طرح بر اساس این پیش فرض ارائه شده است که یکی از مناسب‌ترین راه‌های پیشرفت روانشناسی در کشورهای اسلامی یاری جستن از توان بالقوه عظیم فرهنگ اسلامی است.
هدف از بررسی آثار روانی انتظار فرج عبارت است از روشنگری اصل انتظار با استفاده از روایات و تجزیه و تحلیل عقلانی آنها. هدف از این مطالعه مطرح نمودن یکی از اصول فقه شیعه در قلمرو علم روانشناسی و بررسی آثار روانی ناشی از چنین اعتقادی است. شیعه در قلمرو علم روانشناسی و بررسی آثار روانی ناشی از چنین اعتقادی است .
برای دستیابی به فرضیات اساسی و قابل آزمون و کشف پیش فرض‌ها در این طرح از روش‌های زیر استفاده شده است :
1ـ روش کتابخانه‌ای شامل بررسی منابع معتبر اسلامی از دیدگاه روانشناسی.
2ـ بحث و تبادل نظر تحلیلی با اندیشمندان حوزه و دانشگاه در محدوده موضوع طرح.
3ـ روش پرسشنامه‌ای برای تهیه و اعتباریابی پرسشنامه ‌نگرش‌سنج انتظار فرج.
یافته‌های تحقیق در زمینه آثار روانی انتظار فرج به شرح زیر می‌باشند:
1ـ انتظار فرج به مفهوم مثبت آن با امید پیوند دارد و امید مرکز ثقل تعادل روانی انسان است و احساس بی‌کسی و ناتوانی و ناامیدی را که از جمله عوامل افسردگی‌زا هستند از بین می‌برد.
2ـ انتظار مثبت موجب تقویت بنیه روانی فرد منتظر می‌شود و می‌تواند نقش ایمن‌سازی در برابر فشارهای روانی داشته باشد.
3ـ هر چه اعتقاد به اصل انتظار فرج عمیق‌تر و خالصانه‌تر باشد آثار روانی آن نیز فراگیرتر خواهد بود.
4ـ تأثیر روانی انتظار فرج مربوط به نوعی فلسفه زندگی می‌شود که از مختصات آن خوش‌بینی به آینده بشریت، پیروزی نهایی حق بر باطل و تحقق حكومت عدل جهانی است. چنین باوری مهمترین عامل برای نشاط تحرک مستمر و مثبت بینی حقیقی است.
5ـ بر اساس روایت، منتظرین واقعی حضرت مهدی(ع) به مقام اولیای الهی دست می‌یابند و هرگونه بیم و اندوه از آنان زدوده می‌شود.
6ـ انتظار، موجب اجتناب از گناه شده در نتیجه صفحه دل را آماده تجلیات الهی و تکامل راستین روانی می‌کند.
برای بهره‌جستن از میراث گرانقدر فرهنگ اسلامی در قلمرو روانشناسی پیشنهاد می‌شود که متون معتبر اسلامی از دیدگاه روانشناسی مورد بررسی بیشتری قرار گیرند. مفاهیم و نظریات به کمک اندیشمندان حوزوی از لابه‌لای متون استخراج شوند و با در نظر گرفتن آخرین یافته‌های علمی و مقتضیات زمان مورد بررسی قرار گیرند.

مقدمه
شاید مهمترین سئوالی که به ذهن یک روانشناس مذهبی می‌رسد این است که آیا رابطه‌ای بین دین و روانشناسی وجود دارد؟ پاسخ به این سئوال لزوم انجام پژوهش‌های مبتني بر نگرش‌هاي اسلامی را ایجاب می‌نماید.
شواهد موجود نشان می‌دهندکه مطالعات مذهبی در روانشناسی در سطح جهانی موضوعی جدی و اساسی است (ولف 1998 هالامی وآرگایل 1997 ). همگام با توجهی که در سطح جهانی و در کشورهای پیشرفته به نقش دین بر بهداشت روان می‌شود فراموش نکنیم که ما وارث فرهنگ و تمدن عظیمی هستیم که سخن‌های فراوانی برای گفتن دارد و یکی از این نمونه‌های فرهنگی طرح اندیشه‌های اسلامی در قلمرو علم روانشناسی است. توجه اندیشمندان غربی به فرهنگ اسلامی نيز در این زمینه قابل توجه است (بعنوان مثال: کارسون و بوچر 1992راترو هرسو 1985). این طرح، تلاشی است برای بررسی مشكلات روانی از دیدگاه دینی که می‌تواند موجب طرح نظریات جدید در قلمرو روانشناسی شود. طرح حاضر بر اساس این پیش فرض تنظیم شده است که یکی از مناسب‌ترین راه‌های پیشرفت روانشناسی به خصوص در کشورهای اسلامی یاری جستن از توان بالقوه عظیم فرهنگ اسلامی است.
علوم انسانی در هر سرزمین اسلامی که طلوع می‌کنند از فرهنگ مذهب و آداب و رسوم آن سرزمین متأثر می‌شوند استفاده از آن علوم در کشورهای دیگر دقت و احتیاج بيشتري را می‌طلبد. روانشناسی یکی از علوم انسانی است که از فرهنگ جامعه متأثر می‌شود. از آنجا که فرهنگ جامعه ما اسلامی است بنابراین نیاز به روانشناسی اسلامی یک ضرورت است و بررسی راه‌های دستیابی از آن از وظایف اندیشمندان حوزه و دانشگاه است. از آنجا که اسلام آخرین دین و کاملترین دین الهی است و برای کلیه مراحل حیات دین انسان توصیه‌هاي روشن و سازنده دارد بررسی برخی از این توصیه‌ها از دیدگاه روانشناسی حائز اهمیت است.
در این طرح تلاش شده است بر اساس این پیش فرض که ایمان مذهبی بر حالات روانی مؤثر است و می‌تواند میدان جدیدی در قلمرو روانشناسی بگشاید برخی از مقوله‌های اسلامی که مطرح شدن آنها در قلمرو علم روانشناسی می‌تواند مفید باشد ابتدا تحت بررسی نظری قرار گرفته و در مرحله بعد مطالعات پیش تجربی در مورد آنها انجام شود.
سئوالی که ممکن است در اینجا مطرح شود این است که آیا طرح دیدگاه‌های اسلامی در روانشناسی منجر به طرح نکات و روش‌های جدید برای پیشگیری یا حل مشکلات روانی خواهد شد یا خیر؟ برای پاسخ به این سئوال مقوله‌های فراوانی برای تحقیق وجود دارند. در این تحقیق به مقوله انتظار فرج از دیدگاه روانشناسی توجه شده است.
در ارتباط با انتظار فرج سئوالاتی این‌چنین به ذهن می‌رسد که ما منتظر چه کسی هستیم و منتظر چه کسی باید باشیم؟ سیره امام موعود(ع) چگونه است و با چه روش‌هايی وارد میدان خواهد شد؟ و سرانجام اعتقاد به این اصل چه آثار روانشناختی خواهد شد؟ و تأثیر انتظار بر فرد منتظر چه حالات روانی بوجود خواهد آورد؟
یکی از اهداف مطالعات اسلامی در روانشناسی می‌تواند دست یافتن به الگوهای اسلامی در روانشناسی باشد که بر اساس آنها بتوان علت بوجود آمدن تداوم و پیشگیری از برخی از اختلالات روانی را تبیین کرد. منظور از الگوهای اسلامی الگوهایی هستند که از متون معتبر اسلامی استخراج شده باشند و اصالت اسلامی آنها حتی‌المقدور حفظ شده باشد.
هدف از بررسی آثار روانی انتظار فرج عبارت است از روشنگری اصل انتظار با استفاده آیات و روایات و تجزیه و تحلیل عقلانی آنها. هدف از این مطالعه مطرح نمودن یکی از مباحث عقیدتی شیعه در قلمرو علم روانشناسی و بررسی آثار روانی ناشی از چنین باور و اعتقادی است.
انجام مطالعات تجربی اسلامی در روانشناسی بدون توجه به مبانی نظری اینگونه مطالعات امکان‌پذیر به نظر نمی‌رسد. در واقع برای دست یافتن به الگوهای اسلامی در روانشناسی ابتدا باید اصول و مبانی نظری مشخص و تدوین شوند تا در سایه اصول و مبانی نظری بتوان راه‌های بررسی تجربی اندیشه‌های اسلامی در روانشناسی و آزمایش فرضیاتی را که از منابع اسلامی استخراج شده‌اند امکان‌پذیر نمود.
برای دستیابی به فرضیات اساسی و قابل آزمون و کشف پیش‌فرض‌ها در این طرح از روش‌های زیر استفاده شده است:
1ـ روش کتابخانه‌ای شامل بررسی منابع معتبر اسلامی از دیدگاه روانشناسی.
2ـ بحث و تبادل نظر استدلالی با اندیشمندان حوزه و دانشگاه در محدوده موضوع طرح.
3ـ روش پرسشنامه‌ای برای تهیه و اعتباریابی پرسشنامه نگرش‌سنج انتظار فرج.
منظور از انتظار فرج انتظار ظهور امام موعود(ع) است که ممکن است بصورت انتظار مثبت یا منفی باشد انتظار مثبت یعنی فرد منتظر با هماهنگ کردن اندیشه گفتار و رفتار خود بر اساس وظایف دینی زمینه را برای ظهور امام موعود(ع) آماده کند. انتظار منفی که ناشی از تحریفاتی است که در طول تاریخ در اصل انتظار شده است به این صورت است که فرد منتظر تلاشی در اصلاح وضع موجود نمی‌کند بلکه انتظار می‌کشد تا امام موعود(ع) وضع او را تغییر دهد.

پیشینه
انتظار مهدی موعود(ع) از اصول تشیع است که علاوه بر تشیع مورد توجه سایر فرق اسلامی نیز می‌باشد. در ضمن انتظار مصلح در ادیان دیگر مانند مسیحیت نیز وجود دارد. حتی برخی از فلسفه‌های الحادی نیز از روز موعود و جامعه ایده‌آل سخن گفتند. در فرهنگ تشیع انتظار فرج جلوه خاصی دارد و به دو صورت مثبت و منفی جلوه کرده است. انتظار مثبت یعنی انتظاری سازنده نگهدارنده و نیرو آفرین به گونه‌ای که بتواند نوعی عبادت و حق‌پرستی شمرده شود. انتظار منفی انتظاری ویرانگر اسارت بخش و فلج‌کننده است که با نوعی اباحه‌گری (ولنگاری) توأم ‌باشد (مطهری 1376). اين دو نوع انتظار، معلول دو نوع برداشت از ظهور عظيم مهدي موعود(عج) است و این دو نوع برداشت از دو نوع بینش درباره تحولات و انقلابات تاریخی ناشی می‌شود (پیشین ص 15). بینشی که انسان را در حرکت تاریخ بی‌اراده تلقی می‌کند و بینشی که انسان را سازنده تاریخ می‌داند. آنچه باید رخ دهد از قبیل رسیدن یک میوه بر شاخه درخت است نه از قبیل انفجار یک دیگ بخار. گیاه هر چه آبیاری و مواظبت شود و هر چه بیشتر با آفاتش مبارزه شود میوه‌اش سالمتر است (پیشین ص 43).
برخی از مشخصات انتظار بزرگ از نظر استاد مطهری(1376) عبارتند از:1ـ خوشبینی به آینده بشریت 2ـ پیروزی نهایی صلاح و تقوا و صلح و عدالت 3ـ تحقق حکومت جهانی واحد 4ـ عمران تمامی زمین 5ـ بلوغ فکری بشریت 6ـ برقراری مساوات (پیشین ص 52-51).
انتظار در این بینش براساس شناخت و معرفت است به همین دلیل انتظار واقعی انتظاری است بر مبنای شناختی که منجر به حرکت شود (جوادی آملی 1378ص 44). از این‌رو منتظر واقعی آنست که علاوه بر خودسازی به دگرسازی نیز بپردازد و از این طریق زمینه ظهور را فراهم نماید. به بیان دیگر منتظر واقعی خود، مبدا تحول خویشتن و جامعه خواهد شد (جوادی آملی 1378ص52).
از آثار انتظار امیدواری مستمر به روز موعود می‌باشد که زیبا و دل‌انگیز است. و همین امید و سعی و تلاش است که زمینه مبارزه و رشدیافتگی را برای انسان فراهم می‌آورد و افضل عبادات می‌گردد. هر چه انسان رشد یافته‌تر باشد و او را بهتر بشناسد به انتظار او نزدیک‌تر می‌شود. زیرا هر چه گفتار و کردار انسان مطابق دستورات الهی و وجدان پاک صورت گیرد به آن محبوب ابدیت نزدیکتر می‌شود. بطوری‌که اگر آن رهبر الهی ظهور کند چنین انسانی شایسته زندگی در زیر پرچم الهی آن حضرت خواهد بود (جعفری 1357). پرچمی که عدل را ظاهر می‌نماید عدلی که هم آفاقی و هم انفسی است و مظهر اسماء الهی است (حکیمی 1378).
ظهور چنین حالتی تجلی جامع و تبلور کامل تربیت‌های مکتب است و بدین سبب انتظار هم شاخص منور ابعاد عقاید حقه است و هم تبلور کامل تربیت‌های مکتب (حکیمی 1378).
در جلد 51 بحار صفحه 74 از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که:
بشارت می‌دهم شما را به مهدی(ع) که ساكنان زمین و آسمان از او به رضایت قلبی می‌رسند و از ظهور او رضایت خاطر می‌یابند. این روایت متضمن بشارت است و رضایت و بخوبی آثار روانی مثبت ناشی از انتظار فرج را روشن می‌کند. در روایت دیگری گفته شده است که آسمان بر او باران می‌فرستد و درهای رحمت آسمان و زمین به روی او گشوده می‌شوند.
ص 122 از جلد 52 کتاب بحارالانوار حدیث چهارم روایتی از حضرت علی‌بن‌الحسین(ع) نقل شده است مبنی بر این که غیبت امتداد می‌یابد به دوازدهمین امام و از میان اهل زمان غیبت کسانی قائل به ظهور باشند و در حالت انتظار به سر ببرند از تمامی افراد زمان خود برترند.
روایت مذکور دلیل برتری منتظران حضرت مهدی(ع) نسبت به سایرین را در این می‌داند که خداوند به آنها عقل فهم و معرفت داده که منتظران به وسیله آنها تغییر بنیادین پیدا کرده‌اند بطوری که پدیده غیبت برای آنها در اثر فهم و معرفت به مرتبه‌ای می‌رسد که قابل شهود می‌شود.
در جلد 36، صفحه 387 از بحارالانوار نقل شده مردمانی که در عصر غیبت امام زمان بسر می‌برند و به امامت او معتقدند و منتظر ظهورش می‌باشند از مردم هر زمان دیگری برترند. زیرا خداوند چنان عقل و فهم و شناختی به آنان داده که غیبت در نزد آنان به منزله مشاهده است و آنان را در آن زمان به مثابه کسانی قرار داده که در رکاب رسول خدا(ص) با شمشیر جهاد کرده‌اند. از روایت فوق برداشت می‌شود که قائلین به انتظار در سایه عقل فهم و معرفت به مرحله رشد می‌رسند و به مقام مجاهدین دست می‌یابند.
از امام صادق(ع) نقل شده است که ای ابابصیر! خوشا به حال شیعیان قائم ما که در غیبتش منتظر ظهور او هستند و در ظهورش از آن حضرت اطاعت کنند. اینان همان اولیای خداوند هستند که نه بیمی برآنهاست و نه اندوهگین شوند (ابن بابویه 1374).
هر كه دوست دارد از ياران قائم باشد، بايد انتظار كشد و از گناه پرهيز كند (ابن ابي‌زينب، 1363).

روش
از جنبه نظری، با استفاده از منابع معتبر اسلامی و تبادل نظر با صاحبنظران حوزوی که علاقمند به مسائل روانشناسی بوده‌اند، ابتدا تلاش شده است مبانی نظری اندیشه اسلامی در روانشناسی در قلمرو انتظار فرج تبیین شود. پس از تبیین مبانی نظری با توجه به ضرورت کاربردی کردن فرضیه‌ها مقدمات مطالعات تجربی فراهم شده است. بدین منظور از روش پرسشنامه‌ای استفاده شده و برای نخستین بار پرسشنامه‌ای در زمینه نگرش‌سنجی انتظار فرج تهیه شده است و مراحل اولیه بررسی پایائی و اعتباریابی آن انجام شده است.
برای روشن شدن آثار روانی انتظار فرج ابتدا نیاز به مطالعه کتابخانه‌ای بوده است. برای این کار از طریق بررسی معتبر تفسیری تلاش شده است ابتدا مفهوم انتظار فرج ابعاد نظری آن مشخص شوند و سپس آثار روانی آن تجزیه و تحلیل شود. در این طرح تلاش بر این بوده است که مطالعات در حد نظری باقی نمانند بلکه زمینه‌ای برای آغاز مطالعات تجربی باشند.

نتایج
با توجه به منابعی که در فصل پیشین به آنها اشاره شده است و روش مطالعه کتابخانه‌ای که در فصل قبلی به آن اشاره شد نتایجی در زمینه مبانی نظری آثارروانی انتظار فرج بدست آمد که در زیر به آنها اشاره می‌شود.
همانطور که قبلاً نیز اشاره شد منظور از انتظار، انتظار آخرین امام معصوم(ع) است که ظهور او پاسخی است به همه آرمان‌های مثبت بشری و موجب نجات انسان از فسادها و تباهی خواهد شد.
انتظار به خودی خود فرد منتظر را در وضعیت روانی خاصي قرار می‌دهد. انتظار مثبت روی فرد منتظر آثار روانی مثبت دارد مانند شور و امید و تحرک و پویائی. انتظار منفی بر فرد منتظر آثار منفی دارد مانند دلشوره، نگرانی، افکار منفی، ترس دلهره و ناامیدی. انتظار فرج بعنوان یک اصل دینی نیز می‌تواند بصورت مثبت یا منفی طبقه‌بندی شود. نوع مثبت آن بر افکار و نگرش‌های فرد منتظر آثار روانی مثبت و نوع منفی آن آثار روانی منفی خواهد داشت. در این قسمت به برخی از آثار روانی انتظار فرج بر منتظرین در پرتو مطالعات انجام شده اشاره می‌شود.
1ـ انتظار فرج به مفهوم مثبت آن با امید پیوند دارد و امید مرکز ثقل تعادل روانی انسان است. انتظار فرج به معنی انتظار شخص خاصی بعنوان یک منجی واقعی احساس بی‌کسی و ناتوانی و ناامیدی را که از جمله عوامل افسردگی هستند از بین می‌برد.
2ـ انتظار شامل نظر کردن به سمتی و جهتی است. پس انتظار به انسان جهت می‌دهد و همین جهت‌دار شدن انسان وضعیت روانی او را تحت تأثیر قرار می‌دهد و او را از حالت بلاتکلیفی و سردرگمی خارج کرده و در نهایت موجب هدفمند شدن در زندگی می‌شود. انسان‌های هدفمندی که اهداف خود را متناسب با مسیر کاروان هستی تنظیم می‌کنند موفق‌ترین افراد در زندگی فردی و اجتماعی هستند.
3ـ انتظار، موجب حالت توجه می‌شود که از جمله نشانه‌های انسان هوشیار و بیدار است. هوشیاری یکی از نشانه‌های سلامت روانی است. توجه و هوشیاری در عین حال موجب افزایش کارآئی انسان می‌شود.
4ـ انتظار، موجب جستجو می‌شود. فرد منتظر در جستجوی کسی است که می‌آید. این جستجو موجب می‌شود از حالت رکود و سکون خارج شده و فعالیتی را انجام دهد. پس انتظار، موجب فعال شدن انسان می‌شود و به فعالیت انسان جهت و هدف می‌دهد. این‌گونه فعالیت‌ها نقش مهمی در ارتقاء سلامت روانی انسان و ارضای نیاز روانی جستجوگری او را دارد.
5ـ آثار روانی انتظار فرج بعنوان یک اصل دینی تشیع به آثار روانی عقاید دینی مربوط می‌شود. همانگونه که شواهد فزاینده حاکی از آن هستند که اعتقادات عمیق و خالصانه دینی آثار روانی مهمی دارند اصل انتظار فرج نیز از این قاعده کلی مستثنی نیست. بنابراین می‌توان گفت هر چه اعتقاد به اصل انتظار فرج عمیق‌تر و خالصانه‌تر باشد آثار روانی آن نیز بیشتر و فراگیرتر خواهد بود.
6ـ تأثیر روانی انتظار فرج مربوط به نوعی فلسفه زندگی می‌شود که از مختصات آن خوش‌بینی به آینده بشریت پیروزی نهائی حق بر باطل و تحقق حکومت عدل جهانی است. چنین باوری مهمترین عامل برای نشاط تحرک مستمر و مثبت‌بینی حقیقی است.
7ـ انسان تا خود را نسازد نمی‌تواند دیگران را بسازد. برای خودسازی نیاز به یک انگیزه قوی است. ایمان راستین به اصل انتظار فرج می‌تواند انگیزه انسان را برای خودسازی و دیگرسازی تقویت کند و سرچشمه تحولات روانی مثبت فردی و اجتماعی شود.
8ـ ایمان واقعی به اصل غیبت که همراه با فهم و شناخت باشد انسان را از مرحله ادراک حسی، به سوی ادراک شهودی هدایت می‌کند که از عالی‌ترین مراحل تکامل روانی انسان است.
9ـ بر اساس روایت، منتظرین واقعی حضرت مهدی(ع) به مقام اولیای الهي دست می‌یابند و هرگونه بیم و اندوه ازآنان زدوده می‌شود.
10ـ انتظار موجب اجتناب از گناه می‌شود. اجتناب از گناه صفحه دل را آماده تجلیات الهی و تکامل راستین روانی می‌کند.
11ـ انتظار مثبت موجب ظرفیت افزایش ظرفیت تحمل در برابر ناملایمات روزمره زندگی می‌شود و بعنوان عامل محافظت از سلامت روانی فرد منتظر عمل می‌کند.
در عین حال باید توجه داشت که انتظار فرج قابلیت تعبیر سوء نیز دارد و ممکن است بصورت انتظار منفی جلوه‌گر شود انتظار منفی آثار زیانباری می‌تواند داشته باشد مانند دست روی دست گذاشتن و خودداری از تلاش برای اداره زندگی خود. چنین حالتی انسان را به رکود، سکون، سستی و تن دادن به ظلم و ستم می‌کشاند.
مطالعات نظری در زمینه آثار روانی انتظار فرج پیش‌فرض‌های زیر را بعنوان زمینه‌ای برای انجام مطالعات تجربی مطرح می‌کند.
1ـ انتظار فرج یک مقوله روانشناختی بسیار مهمی است که تاکنون از دیدگاه روانشناسی بدان‌گونه که لازم بوده است، بررسی نشده است.
2ـ انتظار واقعی فرد منتظر را در عالی‌ترین وضعیت روانی قرار می‌دهد و بسیاری از ترس‌ها و یأس‌ها و سایر آفات روانی را از او دور می‌کند. بنابراین افراد منتظر در مقایسه با افراد غیر منتظر میزان افسردگی کمتری دارند.
3ـ انتظار موجب آمادگی در بعد ذهنی و عملی و امید به آینده است که توأم با ظهور و تجلی تمامیت خوبی و کمال است. چنین انتظاری پیوسته و در تمام زمان‌ها به منتظرین، انرژی و نیرو می‌بخشد و حیات را از مردگی و نیستی نجات می‌بخشد. بنابراین افراد منتظر در مقایسه با افراد غیر منتظر، میزان اضطراب کمتری دارند.
4ـ انتظار به معنی صیرورت و شدن، مانع توقف و رکود شده و انسان را در تحول و تکامل روانی مستمر قرار می‌دهد و تعالی روانی انسان را به ارمغان می‌آورد. به‌طوری‌که انسان در اثر انتظار موعود (ع) می‌تواند از مرحله ادراک حسی فراتر رفته و به مرحله شهود عرفانی برسد. بنابراین میزان تجارب عرفانی در منتظرین بیشتر از افراد غیر منتظر است. این گونه تجارب عرفانی با سلامت روانی همبستگی مثبت دارند.

نتیجه‌گیری
همانگونه که پیش‌بینی می‌شد نتایج طرح نشان داد ورود در منابع معتبر اسلامی با نیت کشف مفاهیم و اندیشه‌های ناب روانشناختی و با نظارت صاحب نظران حوزوی رویکرد مناسبی است که می‌تواند زمینه را برای تدوین الگوهای اسلامی در روانشناسی فراهم کند. چنین رویکردی برای روانشناس مسلمان و مراجعین مسلمانی که مایلند که مشکلات آنها از دیدگاه اسلامی بررسی شود مفید و پرثمر خواهد بود. چنین رویکردی در عین حال موجب احیای میراث گرانقدر فرهنگ اسلامی می‌شود و گامی در جهت استقلال فرهنگی خواهد بود و می‌تواند سرآغاز تحولی مثبت در قلمرو علوم انسانی باشد.
بررسی دقیق و موشکافانه مفاهیم و اندیشه‌های اسلامی در قلمرو روانشناسی برای روانشناس مسلمان رسالتی است که نمی‌توان به سادگی از زیر بار آن شانه خالی کرد. روانشناس مسلمان برای بهره جستن از میراث گرانقدر فرهنگ اسلامی چاره‌ای ندارد جز این که با دقت و با صبر و حوصله کافی متون معتبر اسلامی را از جنبه روانشناسی مورد بررسی قرار دهد. مفاهیم و نظریات را از لابلای متون استخراج کند و آنها را با در نظر گرفتن آخرین یافته‌های علم روانشناسی و مقتضیات زمان، مورد بررسی قرار دهد. چه بسا با این کار افق جدیدی در روانشناسی گشوده شود. اما در عین حال باید از قضاوت‌های شتابزده اجتناب کرد تا انسجام مطالب سیر طبیعی خود را دنبال کند.
بنابراین، در عین حال که از آخرین یافته‌های علم روانشناسی استفاده می‌کنیم و آنها را مورد نقد علمی قرار می‌دهیم و آنچه را که می‌تواند برای ما و جامعه ما مفید باشد جذب می‌کنیم در برابر میراث فرهنگ اسلامی خود نیز متعهد و مسئول هستیم و باید در حد توان تلاش کنیم به احیای اندیشه‌های ناب اسلامی متناسب با نیاز جامعه اسلامی و مقتضیات زمان بپردازیم.
شاید با این طرح گامی در جهت تدوین الگوهای اسلامی در روانشناسی برداشته شده باشد. اما نتایج پرثمر در تداوم این راه نهفته است که به نظر می‌رسد تنها از طریق همکاری و همفکری و تبادل نظر اندیشمندان حوزه و دانشگاه قابل حصول خواهد بود.

مقاله هاي مرتبط:


      
 
 كليه حقوق اين مجموعه طبق قوانين نرم افزاري متعلق به دبيرخانه‌دائمي‌اجلاس‌دوسالانه‌بررسي‌وجودي‌ابعادحضرت‌مهدي(عج)مي‌باشد